Verhalen uit het Pinetum

Van moestuin naar Pinetum

De aanleg werd vooral door vrijwilligers uitgevoerd. Eerst moest het terrein grondig worden opgeruimd. Vooral het gedeelte bij de eerste flat was een enorme klus. Honderden oude en kapotte stenen en klinkers kwamen tevoorschijn en twee grote containers met afval, gaas en glasscherven werden afgevoerd. Veel stenen kregen vervolgens een tweede leven in tuinmuurtjes en paden. Voor de paden werd onder meer Schots graniet, flagstones, zwerfkeien, grind, basaltstenen, kinderkopjes en kloostermoppen gebruikt. Bij veel paden werd worteldoek aangebracht om de groei van onkruid tegen te gaan.

Langzaam kreeg het terrein de vorm van een groene en gevarieerde tuin. In de zomer van 2009 plaatste de gemeente tien rozenboogjes, die de doorgangen markeerden en het Pinetum al duidelijker vorm gaven. In het najaar werd de haag rondom het Pinetum geplant, waardoor een duidelijke afscheiding van de omgeving ontstond. Ook werd de stoep langs de tuin verbreed van drie naar vijf tegels. Verschillende vijvers werden aangelegd en aan het begin van de Stadsweg kreeg de Japanse tuin vorm. Zo ontstond stap voor stap een gevarieerd geheel van bomen, heesters, bloemen, water en paden.

Bijzondere bewoners

Het Pinetum is niet alleen een bijzondere verzameling bomen en planten, maar ook een aantrekkelijke leefomgeving voor allerlei dieren. Wat hieronder wordt genoemd, is slechts een fractie van de soorten die we in en rond het Pinetum tegenkomen. Een vaste bewoner is de egel, die hier een overvloed aan voedsel vindt. Vooral slakken staan op zijn menu, en daar hebben we er genoeg van. In de winter zoeken egels beschutting in hun holletjes, onder takken en gesnoeid hout in de berm bij de vijver. Ook vogels voelen zich goed thuis in het Pinetum. We zien regelmatig bonte spechten, Vlaamse gaaien, fazanten en groenlingen. In de winter strijken bovendien ieder jaar ransuilen neer in het Pinetum. Meestal zoeken ze hun rustplaats in de Douglas.

Kefalonia, Ainos-gebergte. Abies cephalonica

Op Kefalonia, in het Ainos-gebergte, groeit de authentieke Griekse zilverspar op hoogtes boven de 1400 meter. Dit is geen vermenging met de Borissi of de Bormuelleriana, maar de echte Abies cephalonica. Vanuit ons hotel in Svoronata maken we de reis naar het Ainos-gebergte. Met de navigatie op onze mobiele telefoon rijden we de prachtige route in, omringd door cipressen die langs de weg en tegen de hellingen groeien.

De Griekse zilverspar is een echte bergbewoner en heeft stevige, stijve naalden die rondom de twijgen staan. De vorm die als var. peloponnesiaca wordt aangeduid, wordt tegenwoordig niet door alle botanische bronnen als afzonderlijke variëteit erkend. Ook de vermeende vermenging met Abies borisii of Abies bornmuellerana ligt taxonomisch ingewikkelder dan vroeger werd gedacht. Voor ons was vooral belangrijk dat we deze karakteristieke spar in zijn oorspronkelijke leefgebied konden zien.

Bij Fragata nemen we een onverwachte afslag naar een bergweggetje, kennelijk de snelste route naar de top. We worden omringd door ruïnes en een half ingestorte kerktoren. Dit blijkt een spookdorp te zijn, zwaar getroffen door een aardbeving in 1953. De Afrikaanse plaat botste hier op een diepte van 10 km op de Euroaziatische plaat, waardoor het eiland 60 cm hoger kwam te liggen. Bijna alle huizen op het eiland stortten in, met uitzondering van het noordelijke plaatsje Fiscardo, waar een luchtbel onder het dorp de schokken opving. Tijdens onze wandeling door het dorp besef je pas welke paniek en angst deze gebeurtenis teweegbracht bij de bevolking. Velen verloren hun leven, terwijl overlevenden emigreerden of naar de kust verhuisden, waar ze zich veiliger voelden, en zo het onbewoonbare dorp achterlieten.

We naderen het Nationaal Park vanuit het noorden; de zuidelijke ingang via een bergweggetje is niet aan te raden. De weg is goed berijdbaar en bij de ingang aangekomen, zien we slagbomen. In de zomer zijn deze gesloten vanwege het gevaar voor bosbranden. Het hele park, tot aan het hoogste punt van 1628 meter, is begroeid met de Cephalonica, zonder vermenging met loofhout of andere coniferen. Bij het weerstation bereiken we ons eindpunt. Vanuit hier leidt een brede gravelweg naar prachtige vergezichten.

Onderweg komen we de naamgenoot tegen, de Viola cephalonica, naast enkele varens, de enige vegetatie die we hier aantreffen. Maar we zijn niet gekomen voor de viooltjes; ik zoek naar wat jonge plantjes van de spar. Helaas vind ik niets, dus met mijn rugzak, plastic zakjes en een lepel besluit ik dieper de bush in te gaan. Met mijn bril op en mijn neus bijna op de grond speur ik naar zaailingen. Gelukkig lukt het om enkele te vinden, missie geslaagd! Ik wikkel ze in mos en stop ze in de zakjes, voeg wat grond en zaden toe, en met een beetje water is het klaar.

De bergen zijn vol met geiten, wat naar mijn idee een van de redenen is waarom je geen 3- en 4-jarige bomen ziet. Rondom het weerstation staat een hek. Binnen het terrein groeien veel jonge exemplaren, die hier de kans krijgen om te regenereren zonder de invloed van geiten. Kefalonia is een prachtig groen eiland. Als je naar het noordelijkste deel van het eiland reist, kom je bij Fiscardo, een dorp dat doet denken aan Saint-Tropez. Onderweg maken we foto's van het mooiste strand van Europa, Myrtos Beach. Wanneer de zon schijnt, wat hier meestal het geval is, kleurt het water azuurblauw en het strand wit, wat een prachtig en romantisch plaatje oplevert. Naast de zilverspar en de slanke cipressen kun je hier ook genieten van parasoldennen (Pinea) en zeedennen (Pinaster).

De Molika (Pinus peuce)

De betekenis van de Molika gaat verder dan haar bijzondere verschijningsvorm. De soort is resistent tegen de witte dennenroest (Cronartium ribicola), een schimmelziekte die vooral verschillende Noord-Amerikaanse vijfnaaldige dennen zwaar kan aantasten. Om die reden is Pinus peuce ook van belang voor onderzoek en de veredeling van resistente dennen. Daarnaast is de Macedonische den een geliefde boom voor parken en grote tuinen. Hij is uitstekend bestand tegen koude en wordt als zeer winterhard beschouwd. In Pelister groeit de Molika op grote hoogten, plaatselijk tot ongeveer 2.200 meter. De omgeving is prachtig en de dorpjes onderweg zijn betoverend, met veel huisjes die uit natuursteen zijn opgetrokken. Toen wij er eind september waren, was de bevolking al druk bezig met het verzamelen van hout voor de komende winter.

In de voetsporen van Nico Schellevis naar Marokko (deel 1)

De volgende ochtend gaat de rit naar de blauwe stad Chefchaouen. Van daaruit gaan we het Rifgebergte in, op zoek naar de Marokkaanse zilverspar, Abies marocana, en de populaties die van oudsher werden aangeduid als marocana en tazaotana. De reis is gemaakt in februari 2020, vlak voordat de corona-uitbraak ook Europa en Marokko volledig in zijn greep kreeg. Toen we amper terug waren, werden de grenzen gesloten en hadden we zomaar enige tijd langer in Marokko moeten logeren. Gelukkig is ons dat bespaard gebleven, hoewel...

In de voetsporen van Nico Schellevis naar Marokko (deel 2)

Nog even doortrappen en we bereiken ons doel voor vandaag. Vlak voordat je Chefchaouen binnenrijdt heb je een prachtig uitzicht over de stad. Chefchaouen werd in 1471 gesticht. Na de val van Granada in 1492 vestigden zich hier veel Moorse en Joodse vluchtelingen die Spanje ontvluchtten voor de vervolging tijdens de Reconquista en de Spaanse Inquisitie. In de twintigste eeuw kwamen opnieuw vluchtelingen naar deze streek, onder meer tijdens de Spaanse Burgeroorlog en de Tweede Wereldoorlog.

Onze chauffeur Anes staat ons toe kleine boompjes te verzamelen en dat lukt aardig. Wilhelmus wat grotere en zelf alleen zaailingen en zaad. Vele foto's en filmpjes worden gemaakt van dit wonderschone gebied. De combinatie van Atlasceder en Marokkaanse zilverspar is bijzonder; beide soorten komen in Talassemtane plaatselijk samen in gemengde bossen.

De volgende ochtend moeten we alweer vroeg de Blauwe Stad verlaten. Het gaat richting Fez. Vlak voor Fez een restaurantje; in een kioskachtig huisje kun je stokbrood kopen. Nooit smaakte stokbrood zo lekker. Er is helaas geen tijd meer om de oude binnenstad van Fez te bekijken. Fez zelf doet erg mondain aan. Ruim op tijd zijn we bij het vliegveld en weer volgt een uitgebreide douanecontrole. Ze zijn weer lang bezig met meneer Leber, met zijn stenen en grote planten. Uiteindelijk bereiken we de vertrekhal en na ruim drie uur vliegen landen we weer op Eindhoven.

Rieks

Bijzondere Picea asperata

De draak heeft in China bovendien een bijzondere betekenis. Hij is het vijfde dier in de twaalfjarige Chinese dierenriem en staat ook symbool voor de keizer. Het teken is er zeer populair en wordt als gunstig beschouwd. Vooral het idee dat een kind onder het teken van de draak geboren wordt, spreekt veel ouders aan. In een Chinees drakenjaar is daarom vaak een duidelijke stijging van het aantal geboorten te zien.

Op de eerste foto zijn zowel de mannelijke als vrouwelijke bloeiwijzen goed zichtbaar. De spar is eenhuizig, wat betekent dat beide typen bloeiwijzen op dezelfde boom voorkomen. De jonge naalden kunnen bij het uitlopen een violetachtige tint hebben, die mooi aansluit bij de kleur van de mannelijke bloei. De naalden zijn stevig, vierkant van doorsnede en vaak wat gekromd. De boom ontwikkelt krachtige, lange scheuten en kan in zijn natuurlijke omgeving uitgroeien tot een forse bergspar.

De naamgeving rond deze boom is in de loop der tijd veranderd. De vorm die wij destijds als var. notabilis ontvingen, wordt tegenwoordig niet door alle botanische bronnen op dezelfde manier behandeld en wordt ook in verband gebracht met heterolepis. Dat maakt oudere verzamelde planten en hun oorspronkelijke namen extra interessant. Binnen Picea asperata zijn bovendien verschillende vormen en variëteiten beschreven, waaronder ponderosa, retroflexa en aurantiaca. Die laatste is bijzonder zeldzaam en is slechts bekend uit een klein gebied ten westen van Kangding.

De drakenspar is een echte subalpiene soort en kan in de bergen van Sichuan tot ongeveer 3.800 meter hoogte voorkomen. Daar groeit hij onder omstandigheden waarin koude, sneeuw en een kort groeiseizoen de ontwikkeling sterk bepalen. Binnen dezelfde groep van nauw verwante sparren worden onder andere Picea abies, Picea koraiensis, Picea meyeri en Picea crassifolia genoemd.

Voor ons blijft echter vooral het verhaal achter de boom belangrijk. Een klein zakje zaad dat in 1998 van Nico Schellevis kwam, groeide uit tot acht bijzondere bomen in het Pinetum. En dankzij de ontwikkeling van die purperen kegels in het voorjaar van 2018 kreeg de naam drakenspar voor mij eindelijk een gezicht. Wanneer de kegels later in groepjes aan de takken hangen, is het niet moeilijk om er de klauwen van een draak in te herkennen.

Cyprus, op zoek naar de Cedrus brevifolia

In maart 2014 zijn we naar Cyprus geweest om een van de vier ceder­soorten in haar natuurlijke omgeving te ontdekken: de Cedrus brevifolia – Cyprische ceder is een groenblijvende conifeer die van nature voorkomt in het Troodosgebergte op Cyprus. Hij groeit daar op droge, rotsachtige hellingen en blijft doorgaans kleiner dan de verwante Libanonceder. De soort dankt zijn botanische naam brevifolia (‘kortbladig’) aan de relatief korte, blauwgroene naalden, die in dichte bundels staan. Oudere bomen ontwikkelen een brede kroon met karakteristiek horizontaal uitstaande takken; de Cyprische ceder.

De Ceder vallei ligt in het westelijke deel van het Troodosgebergte. Hier groeien nog natuurlijke bossen van de Cedrus brevifolia. De soort komt voor in verschillende deelgebieden, waaronder Tripylos, Mauroi Kremoi, Ellias, Throni en Exo Milos. Vanaf de berg Tripylos heb je een prachtig uitzicht over de vallei.

Onze thuisbasis is Kyrenia, ter plaatse Girne genoemd, in het noordelijke, Turkse deel van Cyprus. Omdat het huren van een auto en het oversteken van de grens nogal wat voeten in de aarde heeft, nemen we een dolmuş naar Nicosia, steken daar te voet de grens over en huren aan de Griekse kant een auto. Na de nodige controles en een stevige stempel in het paspoort kunnen we op weg. Via de B9 rijden we richting Troodos. Het is even wennen aan het links rijden, vooral bij het schakelen. Na ongeveer twee uur bereiken we Pedoulas, waar we overnachten. Na het inkwartieren gaat de reis meteen verder richting de Ceder vallei.

De bosweg naar de vallei loopt tussen het Kykkos-klooster en Stavros tis Psokas. Vanaf de parkeerplaats wandelen we in ongeveer een uur naar de top van de Tripylos, op 1.362 meter hoogte. Het gebied wordt beheerd door het Cypriotische staatsbosbeheer. Hier groeien duizenden Cyprische ceders, samen met de Brutia-den (Pinus brutia).

De Cedrus brevifolia – Cyprische ceder is een groenblijvende conifeer die van nature voorkomt in het Troodosgebergte op Cyprus. Hij groeit daar op droge, rotsachtige hellingen en blijft doorgaans kleiner dan de verwante Libanonceder. De soort dankt zijn botanische naam brevifolia (‘kortbladig’) aan de relatief korte, blauwgroene naalden, die in dichte bundels staan. Oudere bomen ontwikkelen een brede kroon met karakteristiek horizontaal uitstaande takken. 

Na een paar kilometer klimmen verschijnen de eerste betoverende uitzichten over de vallei, met de ceders die zich mengen tussen de Brutia-dennen. Wat vooral opvalt, is de geringe natuurlijke verjonging. Langdurige droogte maakt het jonge bomen moeilijk en daarnaast vormt bosbrand een voortdurend risico voor dit kwetsbare leefgebied. De oude ceders kunnen gelukkig honderden jaren oud worden, sommige naar schatting meer dan vijfhonderd jaar. Boven op de Tripylos werpen we nog één keer een blik over de vallei. Even niets anders dan de rust, de bergen en de prachtig glanzende ceders. Een bijzondere ontmoeting met een boom die we normaal gesproken alleen in het Pinetum bewonderen.

Rex Leber

Sparren op kale rotsen

Op weg naar Praag kunnen we het niet laten om wat zaailingen van de Europese lork (Larix decidua) te verzamelen. In de Sudeten werd de plaatselijke vorm vroeger wel aangeduid als Larix decidua subsp. sudetica. Tegenwoordig wordt deze meestal niet meer als afzonderlijke ondersoort erkend. De Europese lork komt van nature voor in verschillende berggebieden van Midden-Europa, waaronder de Alpen, Sudeten en Karpaten; ook in het Tatragebergte, op de grens van Polen en Slowakije, komen natuurlijke populaties voor.

Rieks Leber

Peloponnesos, Abies cephalonica

Maanden geleden is de vliegreis naar Athene met Transavia al geboekt. Tot kort voor de reis blijft er steeds de onzekerheid of de vlucht niet geannuleerd zal worden. Door vertraging komen we laat aan in Athene en nemen we een transfer naar een hotel op 7 km van het vliegveld. Een hotel op de luchthaven zelf is onbetaalbaar. De volgende ochtend gaan we terug om de huurauto op te halen. Een Audi A1 staat klaar, lekker karretje trouwens.

Op weg naar Kalamata rijden we over een prima tolweg van 260 km. Mocht je hem een keer rijden: neem bij de tolpoorten een ingang met een mannetje en houd je creditcard gereed. Dit gaat prima en je hebt geen gedoe met munten. Onze studio heeft uitzicht op zee en er is zowaar een tuintje met een leuk zitje onder twee olijfbomen. Allemaal prima. De volgende ochtend gaan we direct op stap en nemen we de bergweg van Kalamata naar Sparti.

Wat me steeds bijblijft, is de ongekende schoonheid van deze omgeving. Heel veel bloeiende planten, kleurrijke rotsen die gebruikt worden voor de in Mani-stijl opgetrokken huizen. Af en toe zijn bergwanden helemaal geel van de bloemen, waaronder brem, lavatera’s en heel veel kruiden. Door naar Sparta, maar geen mogelijkheid om bij de zilversparren te komen. Op de kaart staat ten zuiden van Sparti een bergweggetje dat naar Mystras gaat. Daar hebben we misschien meer kans.

We maken ons in Nederland erg druk over de stikstof en misschien wel terecht. We praten erg veel, maar doen maar matig iets aan onze natuur. In landen als Roemenië, Bulgarije, Griekenland, Noord-Macedonië en Turkije, die we de laatste jaren hebben bezocht, zien we dat ze op veel plaatsen zorgzaam omgaan met de natuur, biologisch verbouwen en veel bomen aanplanten. Er is ongerepte natuur, biodiversiteit en zorgzaamheid. Als je dan terugkomt in Nederland, denk je: wat doen we het hier toch goed fout. De grond injecteren en alle weidevogels wegjagen.

De Griekse zilverspar heeft radiaal afstaande naalden met aan de onderzijde twee blauw-witte strepen. De naalden zijn scherp gepunt. De boom is eenhuizig, wat betekent dat de mannelijke en vrouwelijke kegels op dezelfde boom voorkomen. De kegel is vrij lang en slank en heeft uitstekende schubben. De boom loopt al vroeg uit, begin mei, en is daarom vatbaar voor vorstschade. Mocht je een keer de regio willen bezoeken, dan is het advies iets te regelen tussen Sparti en Gytheio. De E961 tussen deze twee plaatsen biedt voldoende opgaande bergweggetjes waar je de zilverspar kunt vinden.

Rieks.

Reis naar Pirin-gebergte, Bulgarije (Pinus heldreichii)

In 2016 reisden we naar Bulgarije, naar het indrukwekkende Pirin-gebergte, op zoek naar een van de beroemdste Bosnische dennen van Europa: de Baikushevs-den. Deze bijzondere Pinus heldreichii staat vlak bij de Banderitsa-hut, aan de weg richting de Vihren-hut, en wordt geschat op meer dan 1.300 jaar oud. De boom werd in 1897 ontdekt en beschreven door de Bulgaarse bosbouwer Kostadin Baikushev, naar wie hij is vernoemd. Het is een van de oudste bekende naaldbomen van Europa en zeker een van de meest indrukwekkende exemplaren van de soort.

De Bosnische den is van oorsprong een bergbewoner van de Balkan en Zuid-Italië. Hij groeit op zonnige, droge en vaak rotsachtige hellingen, meestal op kalkrijke bodems, en kan tot ver boven de 2.000 meter hoogte voorkomen. Juist op plaatsen waar de omstandigheden voor veel andere bomen te zwaar worden, voelt deze den zich thuis. In het Pirin National Park vormt hij samen met onder andere de Macedonische den, fijnspar en bergden een belangrijk onderdeel van de bergbossen. Het park beslaat ruim 40.000 hectare, telt tientallen hoge bergtoppen en heeft als hoogste punt de Vihren, met 2.914 meter. Het landschap wordt gekenmerkt door diepe dalen, steile rotswanden, gletsjermeren en uitgestrekte naaldbossen.

Wij verblijven in Bansko, het schilderachtige plaatsje aan de voet van het Pirin-gebergte, op ongeveer twee uur rijden van Sofia. In de zomer is het hier een uitstekende uitvalsbasis voor bergtochten. De weg voert ons steeds hoger de bergen in. Onderweg stoppen we bij een restaurant waar we genieten van een heerlijke forel. Achter de parkeerplaats staat bovendien nog een indrukwekkende oude Bosnische den, die ons alvast een voorproefje geeft van wat verderop te zien zal zijn.

Wanneer we verder rijden, verandert het landschap voortdurend. De rechte stammen van de grove den (Pinus sylvestris) kleuren roodachtig en oranje in het zonlicht en daarachter openen zich steeds indrukwekkender uitzichten over het ongerepte bergland. Vlak voor de Vihren-hut staat dan, rechts van de weg, de Baikushevs-den. Een houten trap brengt ons naar de boom. Het enorme wortelgestel en de zware stam maken onmiddellijk indruk. Mijn broer Wil controleert met een zakdoek de stamomtrek die eerder op ongeveer 660 centimeter was gemeten. Onze meting komt daar inderdaad bij in de buurt. Bij een van de zware zijtakken meten we een doorsnede van ongeveer 120 centimeter. Het blijft bijna onvoorstelbaar dat deze boom hier al meer dan duizend jaar staat.

De Bosnische den heeft een heel eigen uitstraling. De stevige, donkergroene naalden staan met twee bijeen en blijven meerdere jaren aan de boom, waardoor de kroon dicht en vol blijft. De kegels zijn eerst groen tot blauwachtig en verkleuren later naar bruin. Jonge twijgen zijn opvallend grijsachtig. Maar vooral de stam is bijzonder. Bij jonge bomen is de schors nog vrij glad en grijs, terwijl oudere bomen een dikke, sterk opgebroken schors ontwikkelen. De onregelmatige schorsplaten vormen een soort natuurlijk mozaïek, waardoor de stam bijna iets weg heeft van een pantser of een oude stenen muur. Het is een van de kenmerken die deze den zo herkenbaar maken.

De naam heldreichii verwijst naar de Duitse botanicus Theodor von Heldreich. De soort werd in 1863 wetenschappelijk beschreven door de Zwitserse botanicus Konrad Hermann Heinrich Christ. In Bulgarije staat de soort bekend als de zwarte mura, terwijl de nauw verwante Macedonische den daar de witte mura wordt genoemd.

Het Pirin-gebergte heeft een uitzonderlijk rijke flora. Naast de Bosnische en Macedonische den groeien hier onder andere taxus, fijnspar, grove den, Bulgaarse zilverspar en bergden. De berghellingen zijn bovendien het leefgebied van dieren als gems, edelhert, ree, wild zwijn, bruine beer, wolf, vos en wilde kat. Tussen de bergen liggen talloze gletsjermeren en watervallen, waardoor het landschap voortdurend blijft verrassen.

Bij de Vihren-hut kun je de auto achterlaten en wandelingen maken die variëren van een korte tocht tot een dagwandeling door het hooggebergte. Het is een omgeving waarin je vanzelf langzamer gaat lopen en vooral gaat kijken. De rust, de zuivere berglucht en de enorme natuur maken een diepe indruk.

Naast het Pirin-gebergte is ook een bezoek aan het Rilaklooster zeker de moeite waard. Het historische plaatsje Melnik, met zijn oude straatjes en bijzondere ligging tussen de zandsteenformaties, is eveneens een mooie bestemming. En eenmaal terug in Sofia maken de gouden koepels van de Alexander Nevski-kathedraal opnieuw indruk.

Toch is er één beeld dat steeds terugkomt: de oude Baikushevs-den, daar hoog in het Pirin-gebergte. Een boom die al eeuwenlang sneeuw, wind, droogte en zomerhitte heeft doorstaan. Je staat er even bij stil dat deze den hier al stond voordat veel van de geschiedenis die wij kennen zich had afgespeeld. Misschien is dat wel het mooiste aan oude bomen: ze laten je niet alleen naar een boom kijken, maar ook naar de tijd zelf.

De Japanse tuin is klaar

Polizzi Generosa - Abies nebrodensis – Siciliaanse zilverspar

Abies nebrodensis – Siciliaanse zilverspar is een van de zeldzaamste zilversparren van Europa en komt van nature alleen voor op Sicilië. De soort ontleent zijn naam aan het Nebrodi-gebergte, maar groeit tegenwoordig uitsluitend nog in het Parco delle Madonie in het noorden van het eiland. De bomen vormen meestal een vrij smalle kroon en hebben donkergroene, relatief korte naalden die dicht langs de twijgen staan. Zoals bij andere zilversparren staan de kegels rechtop op de takken en vallen ze bij rijpheid uiteen. Sommige oudere bomen ontwikkelen een opvallende, onregelmatige groeivorm waarbij de takken bijna haaks uit de stam groeien. Daaraan dankt de soort ook de bijnaam ‘kruisbeeldboom’. De combinatie van zijn beperkte verspreidingsgebied en bijzondere groeivormen maakt deze zilverspar tot een van de meest opmerkelijke bomen van de Siciliaanse bergflora.

Ooit vormde Abies nebrodensis veel grotere bossen op de berghellingen van Sicilië. Eeuwenlange houtkap, begrazing en veranderingen in het landschap brachten de soort echter steeds verder terug. Begin twintigste eeuw werd zelfs aangenomen dat de boom was uitgestorven. In 1957 werden 29 overlevende bomen herontdekt op de noordelijke hellingen van de Madonie. Sindsdien zijn er beschermingsmaatregelen en aanplantprogramma's uitgevoerd, waardoor de populatie weer is uitgebreid. Het verhaal van de soort draait daardoor niet alleen meer om de enkele overgebleven bomen, maar ook om de poging om een verdwenen bosbeeld opnieuw op te bouwen.

Op zoek naar deze laatste wilde zilversparren kwamen we vanuit Polizzi Generosa terecht in het berggebied rond Montagna Scalone. De wandeling voerde ons van ongeveer 1.100 naar 1.600 meter hoogte, door een opvallend droog en rotsachtig landschap. Onderweg zagen we duizenden aangeplante Atlasceders, die zich goed lijken aan te passen aan het warme Siciliaanse klimaat. Ook Pinus halepensis viel op tegen de lichte kalkrotsen. Pas hoger in de bergen bereikten we het gebied waar Abies nebrodensis nog voorkomt. Juist de combinatie van het mediterrane landschap, de geïsoleerde berggroeiplaats en het bewogen verleden van deze soort maakte de ontmoeting met de Siciliaanse zilverspar bijzonder. Hier is goed te zien hoe kwetsbaar een boomsoort kan worden wanneer haar leefgebied steeds kleiner wordt — en hoeveel verschil bescherming vervolgens kan maken.

In memoriam Philip Rodenburg – man van het eerste uur

De Zeegster jeneverbes

De jeneverbes is een echte pioniersplant die goed gedijt op voedselarme zandgronden en heidevelden. Zonder beheer kunnen jeneverbessen uiteindelijk worden verdrongen wanneer het terrein dichtgroeit met onder andere grove den, berk en eik. Tot 2017 was de jeneverbes in Nederland als soort wettelijk beschermd onder de Flora- en faunawet; tegenwoordig ligt de nadruk vooral op de bescherming van de gebieden en jeneverbesstruwelen waarin hij voorkomt. Op onder andere de Sallandse Heuvelrug, de Veluwe en verschillende plaatsen in Drenthe kun je nog prachtige jeneverbessen vinden. Het is bloedheet en al zeker acht weken vrijwel droog. De bomen hebben het moeilijk en laten al veel blad los – en dan hebben we het nog maar over half augustus. Deze jeneverbes was me al vaker opgevallen en ik verkeerde steeds in de veronderstelling dat het meerdere bomen waren. Bij nader onderzoek bleek dat niet het geval. Mijn kleinzoon Stein noemde hem de klimboom. Als je eronder staat, begrijp je waarom: het takkenstelsel binnenin lijkt wel een enorm spinnenweb.

Bermeja-gebergte. Abies Pinsapo (Spaanse zilverspar)

In 2007 hebben we de Abies pinsapo (Spaanse zilverspar) opgezocht en er een verslag over geschreven, dat werd gepubliceerd in nummer 45 van de Nederlandse Coniferenvereniging. Vanuit het natuurgebied bij Genalguacil kijkt de A. pinsapo uit over het mondaine Marbella aan de Costa del Sol in Zuid-Spanje. Op een hoogte vanaf ongeveer 1.100 meter boven zeeniveau groeit hier, in de Sierra Bermeja, de Abeto de España, zoals de boom in Spanje wordt genoemd. De Zwitserse botanicus Edmond Boissier beschreef deze bijzondere zilverspar in 1838, nadat hij hem een jaar eerder op het Iberisch Schiereiland had ontdekt. Je bevindt je hier in een haast prehistorische omgeving, waar je je kunt voorstellen dat dinosaurussen elk moment tevoorschijn kunnen komen. Veel rotsen zijn bedekt met mos en daartussen groeien prachtige exemplaren van Abies pinsapo. Deze boom is een relict uit het Tertiair, toen zijn voorouders een veel groter verspreidingsgebied hadden. Door de klimaatveranderingen tijdens de ijstijden kromp dit gebied sterk. Tegenwoordig vormen onder andere droogte, bosbranden en schimmelaantastingen, waaronder wortelrot door Heterobasidion annosum, belangrijke bedreigingen. Door verschillende oorzaken nam het aantal bomen in de vorige eeuw sterk af. In 1964 was nog ongeveer 700 hectare met deze spar bedekt. Dankzij bescherming en zorgvuldig bosbeheer heeft het pinsapobos zich sindsdien op verschillende plaatsen hersteld en uitgebreid.