Zilverspar / Abies

Wereldwijd zijn er ongeveer 50 soorten zilversparren (Abies). Ze komen van nature voornamelijk voor op het noordelijk halfrond en groeien vooral in bergachtige gebieden. Kenmerkend voor zilversparren zijn de rechtopstaande kegels, die bij rijping uit elkaar vallen en daardoor niet als geheel van de boom vallen. De naalden staan afzonderlijk op de twijgen en hebben bij veel soorten aan de onderzijde twee lichte lengtestrepen. De volgende Abies-soorten zijn te bewonderen in Pinetum Quatrebras.

Abies durangensis – Rode Durango-zilverspar

Abies durangensis – rode Durango-zilverspar is een bijzondere zilverspar uit de berggebieden van Mexico, vooral in de Sierra Madre Occidental. Daar groeit hij op grote hoogte, vaak in koele bergbossen samen met andere naaldbomen. De soort valt op door zijn donkergroene tot blauwgroene naalden en de roodbruine kleur van de jonge twijgen en schors. Hij is goed aangepast aan een klimaat met droge winters en een duidelijk zomers regenseizoen. De boom vormt doorgaans een slanke, kegelvormige kroon en kan in zijn natuurlijke omgeving uitgroeien tot een flinke boom. Juist de combinatie van het donkere naaldwerk, de roodbruine jonge twijgen en zijn herkomst uit de hooggelegen bossen van de Sierra Madre maakt Abies durangensis tot een bijzondere soort binnen een verzameling. Zijn Mexicaanse herkomst geeft hem bovendien een heel eigen plaats tussen de andere zilversparren in het Pinetum.

Abies alba – gewone zilverspar

Abies alba – gewone zilverspar is een echte Europese bergbewoner, met een natuurlijk verspreidingsgebied van het Zwarte Woud en de Alpen tot de Pyreneeën en de berggebieden van Zuidoost-Europa. Ons exemplaar werd ongeveer dertig jaar geleden als jonge, wild verzamelde boom uit het Zwarte Woud bij Freiburg geplant aan de Olgerweg in Engelbert. In 2011 stonden er alweer jonge zaailingen onder deze inmiddels majestueuze boom. Op de foto uit juli 2011 zijn de kegels goed te zien; de dekschubben zijn wat minder driehoekig dan die van Abies borisii. Opvallend aan de stam zijn de vele harsblazen, een kenmerk dat bij deze soort duidelijk zichtbaar kan zijn. Vroeger werd aan de gewone zilverspar ook een geneeskrachtige werking toegeschreven: verse twijgen werden gekookt en de damp ingeademd bij luchtwegklachten, terwijl zilversparhars werd gebruikt bij onder andere reumatische klachten. De hars werd bovendien verwerkt tot terpentijn, waaronder de bekende Elsasser terpentijn. De soort is sterk verbonden met de bergbossen van Europa en vormt in sommige gebieden overgangszones met verwante zilversparren. Daarmee heeft Abies alba niet alleen een bijzondere botanische betekenis, maar ook een lange geschiedenis van gebruik door de mens.

Abies alba 'Pyramidalis' – gewone zilverspar

Abies alba ‘Pyramidalis’ – gewone zilverspar is een slanke, compact groeiende vorm van de gewone zilverspar. In tegenstelling tot de brede en indrukwekkende kroon van de soort blijft deze cultivar smal en piramidaal, waardoor hij ook op een beperkte standplaats goed tot zijn recht komt. De takken staan dicht op elkaar en geven de boom een verzorgde, bijna zuilvormige uitstraling. De naalden hebben dezelfde karakteristieke uitstraling als die van de gewone zilverspar, maar de compacte groei zorgt voor een heel ander beeld. Juist de smalle vorm maakt ‘Pyramidalis’ interessant voor kleinere tuinen en verzamelingen, waar een gewone zilverspar al snel te groot zou worden. Het is daarmee een mooie keuze voor wie de elegante uitstraling van Abies alba wil behouden, maar liever een boom met een bescheidener groeivorm heeft.

Abies fargesii var. faxoniana ‘Minensis’ – Farges' zilverspar

Abies fargesii var. faxoniana – Minensis stond lange tijd onder een andere naam in de verzameling. Pas op 12 april 2023 ontdekte ik dat het om deze bijzondere vorm van Abies fargesii ging. In datzelfde jaar heb ik een geënt exemplaar aangeschaft. Het blijft een uitdaging om de boom een goede kopscheut te laten vormen, waardoor de ontwikkeling nauwlettend wordt gevolgd. De soort komt uit de berggebieden van Centraal-China, waar hij onder andere in de omgeving van de Jiuzhaigou-vallei op grote hoogte groeit, ongeveer tussen 2.700 en 3.900 meter. In deze ruige berggebieden is hij aangepast aan koude omstandigheden en een kort groeiseizoen. Juist omdat de identiteit van het oorspronkelijke exemplaar pas veel later duidelijk werd, heeft deze zilverspar een bijzonder verhaal. Nu is het vooral afwachten hoe het jonge geënte exemplaar zich verder zal ontwikkelen en of het uiteindelijk een mooie, sterke kopscheut vormt.

Abies koreana – Koreaanse zilverspar

Abies koreana – Koreaanse zilverspar is een bijzonder decoratieve soort die al op jonge leeftijd kegels kan vormen. Dat is een van de kenmerken die deze relatief kleine zilverspar zo geliefd maken in tuinen en verzamelingen. De kegels staan rechtop op de takken en kleuren bij rijping opvallend blauwpaars, wat prachtig afsteekt tegen het donkergroene naaldwerk. De soort komt van nature uit de berggebieden van Zuid-Korea, waar hij op grotere hoogte groeit en is aangepast aan koude winters en wisselende omstandigheden. De boom heeft doorgaans een compacte, kegelvormige kroon en groeit vrij langzaam. Door zijn relatief bescheiden formaat is Abies koreana ook geschikt voor kleinere tuinen, waar de opvallend gekleurde kegels al bij jonge bomen voor een bijzonder accent kunnen zorgen.

Abies bracteata – Santa Lucia's zilverspar

Abies bracteata – Santa Lucia-zilverspar is een zeer bijzondere en zeldzame zilverspar uit de Santa Lucia Mountains in Californië. In 2022 heb ik een exemplaar aangeschaft in Hongarije. De boom valt direct op door zijn lange, zeer spitse knoppen, een belangrijk kenmerk waaraan deze soort goed te herkennen is. Ook de kegels zijn opvallend van vorm en dragen bij aan het bijzondere uiterlijk. Abies bracteata neemt bovendien een uitzonderlijke plaats in binnen het geslacht Abies: de soort vormt een eigen, monotypische sectie, waarin geen andere soort is opgenomen. In zijn natuurlijke leefgebied groeit deze zilverspar in een beperkt berggebied langs de Californische kust, waar hij voorkomt onder vrij specifieke omstandigheden. De combinatie van de lange knoppen, bijzondere kegels en geïsoleerde positie binnen het geslacht maakt deze soort tot een opvallende verschijning tussen de andere zilversparren.

Abies fanjingshanensis – Fanjing-bergzilverspar

Abies fanjingshanensis – Fanjingberg-zilverspar is een zeldzame zilverspar uit de Fanjing Shan in China, een berggebied dat bekendstaat om zijn bijzondere flora. De soort is nauw verwant aan Abies fargesii en Abies fargesii var. faxoniana. Een mooi herkenningspunt zijn de donkergroene naalden met een opvallend zilverwitte onderzijde, waardoor de takken van onderaf een lichte glans krijgen. De boom vormt doorgaans een vrij regelmatige kroon en groeit in zijn natuurlijke omgeving onder koele, vochtige omstandigheden in het berggebied. Het natuurlijke verspreidingsgebied is beperkt, waardoor de soort ook binnen collecties een bijzondere plaats inneemt. Juist de combinatie van zijn zeldzaamheid, beperkte herkomstgebied en opvallende tweekleurige naaldwerk maakt Abies fanjingshanensis tot een interessante zilverspar.

Abies amabilis – Pacifische zilverspar

Abies amabilis – Pacifische zilverspar is goed te herkennen aan de korte naalden die vooral bovenop de takken staan. Ze wijken zijwaarts uit, terwijl de middelste naalden korter zijn en naar voren wijzen. Op de foto zien we de breeduit groeiende vorm ‘Spreading Star’, die oorspronkelijk uit Pinetum Blijdenstein komt. In Anloo staan twee exemplaren. Vooral de dikke stam en de vele karakteristieke harsblaren vallen op. Het verhaal van deze bomen gaat terug naar een verwaarloosd pinetum bij Bouillon in de Belgische Ardennen, vlak bij de Franse grens, waar zaailingen werden verzameld waarvan later meerdere bomen zijn opgekweekt. In het Pinetum Quatrebras staat een geënt exemplaar en aan de Olgerweg in Engelbert staat nog een groot exemplaar van zaailingen die in 1970 werden ontdekt. De soort komt van nature voor in het noordwesten van Noord-Amerika, van Brits-Columbia tot Californië, en groeit daar in vochtige bergbossen. Onder gunstige omstandigheden kan hij ongeveer 50 meter hoog worden. Het hout is zacht en wordt onder andere gebruikt voor papier en houtproducten. Samen met Abies mariesii behoort de Pacifische zilverspar tot de sectie Amabilis. Beide soorten hebben opvallend korte, voorwaarts gerichte naalden, al zijn die bij A. mariesii nog korter. De bijzondere stand van de naalden geeft de boom een heel eigen uitstraling en kan bovendien helpen om de twijgen te beschermen tegen sneeuw en vocht.

Abies balsamea – balsemzilverspar

Abies balsamea – balsemzilverspar is een karakteristieke boom van de bossen van Canada en het noordoosten van de Verenigde Staten. De soort staat al lange tijd bekend om zijn aromatische hars, die traditioneel onder andere werd gebruikt bij wondverzorging. In 1999 hebben we enkele zaailingen in het wild verzameld in de Adirondack Mountains in de staat New York. Philip heeft deze vervolgens succesvol opgekweekt. In zijn natuurlijke omgeving krijgt de boom door de zware sneeuwval vaak een smalle, compacte vorm, terwijl de exemplaren op Quatrebras veel breder uitgroeien. Daarmee laat deze soort mooi zien hoe sterk het klimaat en de groeiplaats de vorm van een boom kunnen beïnvloeden. De balsemzilverspar groeit van nature vooral in koele gebieden en is goed aangepast aan lange, strenge winters. Abies fraseri, de Fraserzilverspar, is nauw verwant aan de balsemzilverspar en werd vroeger inderdaad vaak als de zuidelijke tegenhanger ervan beschouwd. Het verschil in groeivorm tussen de bomen uit de Adirondacks en die op Quatrebras maakt vooral mooi zichtbaar hoeveel invloed de omgeving op een boom kan hebben.

Abies balsamea var. phanerolepis – balsemzilverspar

Abies balsamea var. phanerolepis – West-Virginia-balsemzilverspar komt van nature voor in de hogere en geïsoleerde berggebieden van de Appalachen in het oosten van de Verenigde Staten. Een opvallend kenmerk zijn de kegels, waarvan de schutbladen duidelijk buiten de kegelschubben uitsteken en daardoor goed zichtbaar zijn. Juist deze afwijkende kegels maken de variëteit gemakkelijk te herkennen. Lange tijd werd deze vorm gezien als een mogelijke hybride tussen Abies balsamea en Abies fraseri. Tegenwoordig wordt hij doorgaans als een variëteit binnen Abies balsamea beschouwd, al blijft de verwantschap met A. fraseri interessant. In zijn natuurlijke leefgebied groeit deze balsemzilverspar onder koele omstandigheden in de hogere delen van het gebergte, waar hij is aangepast aan koude winters en een relatief kort groeiseizoen. Vooral de opvallend naar buiten stekende schutbladen geven de kegels een heel eigen uiterlijk en maken deze variëteit goed herkenbaar.

Abies borisii – Bulgaarse zilverspar

Abies borisii – Bulgaarse zilverspar kwam in 2016 op ons pad tijdens een reis naar Bulgarije, die ik samen met mijn broer Wil Leber maakte. Vanuit Sofia reisden we naar Borovets, een bekende wintersportplaats in het Rilagebergte. Daar kwamen we deze bijzondere zilverspar tegen. De naam borisii verwijst naar koning Boris III van Bulgarije. Voor ons hotel stonden bovendien prachtige grove dennen (Pinus sylvestris), met opvallend oranje gekleurde stammen. Abies borisii is een bijzondere zilverspar van de Balkan, vooral uit Bulgarije en Noord-Griekenland. Hij wordt beschouwd als een natuurlijke overgangsvorm tussen Abies alba en Abies cephalonica, waarbij vermoedelijk ook hybridisatie een rol heeft gespeeld. Een opvallend kenmerk zijn de vele kegels die hoog in de kroon staan en daar rechtop op de takken verschijnen. Vooral de herinnering aan de boom in zijn natuurlijke berglandschap maakt deze soort bijzonder: de naam is niet alleen verbonden met een botanische geschiedenis, maar ook met een mooie reiservaring.

Abies bornmuellerana – Bornmueller-zilverspar

Abies bornmuellerana – Bornmüllers zilverspar heeft een indrukwekkend herstellend vermogen. In 2005 werd de boom door de jeugd voor de kerstperiode afgezaagd. Zeven jaar later had hij zich alweer verrassend goed hersteld. Sterker nog, hij vormde meerdere kopscheuten en bleef daarbij mooi laag en compact. Pas op 14 mei 2017 ontdekte ik dat het om Abies bornmuellerana ging. Deze zilverspar wordt tegenwoordig meestal als zelfstandige soort beschouwd en niet meer als ondersoort van Abies nordmanniana. Een verschil met de Nordmannspar is dat bij A. bornmuellerana de twijg door de naalden gedeeltelijk aan het zicht wordt onttrokken, terwijl de naalden bovendien een opvallende kamachtige rangschikking kunnen vormen. De bruin-grijze bast vormt een mooi contrast met de paarsachtig donkere bast van de Elzevier-zilverspar. Juist het vermogen om na zo'n zware beschadiging opnieuw uit te lopen en meerdere kopscheuten te vormen, maakt deze boom bijzonder. Het is daarmee niet alleen een interessante soort, maar ook een mooi voorbeeld van de veerkracht van bomen.

Abies cephalonica var. peloponnesiaca – Griekse zilverspar

Op Kefalonia, in het Ainos-gebergte, groeit de authentieke Griekse zilverspar op hoogtes boven de 1400 meter. Dit is geen vermenging met de Borissi of de Bormuelleriana, maar de echte Abies cephalonica. Vanuit ons hotel in Svoronata maken we de reis naar het Ainos-gebergte. Met de navigatie op onze mobiele telefoon rijden we de prachtige route in, omringd door cipressen die langs de weg en tegen de hellingen groeien.

De Griekse zilverspar is een echte bergbewoner en heeft stevige, stijve naalden die rondom de twijgen staan. De vorm die als var. peloponnesiaca wordt aangeduid, wordt tegenwoordig niet door alle botanische bronnen als afzonderlijke variëteit erkend. Ook de vermeende vermenging met Abies borisii of Abies bornmuellerana ligt taxonomisch ingewikkelder dan vroeger werd gedacht. Voor ons was vooral belangrijk dat we deze karakteristieke spar in zijn oorspronkelijke leefgebied konden zien.

Bij Fragata nemen we een onverwachte afslag naar een bergweggetje, kennelijk de snelste route naar de top. We worden omringd door ruïnes en een half ingestorte kerktoren. Dit blijkt een spookdorp te zijn, zwaar getroffen door een aardbeving in 1953. De Afrikaanse plaat botste hier op een diepte van 10 km op de Euroaziatische plaat, waardoor het eiland 60 cm hoger kwam te liggen. Bijna alle huizen op het eiland stortten in, met uitzondering van het noordelijke plaatsje Fiscardo, waar een luchtbel onder het dorp de schokken opving. Tijdens onze wandeling door het dorp besef je pas welke paniek en angst deze gebeurtenis teweegbracht bij de bevolking. Velen verloren hun leven, terwijl overlevenden emigreerden of naar de kust verhuisden, waar ze zich veiliger voelden, en zo het onbewoonbare dorp achterlieten.

We naderen het Nationaal Park vanuit het noorden; de zuidelijke ingang via een bergweggetje is niet aan te raden. De weg is goed berijdbaar en bij de ingang aangekomen, zien we slagbomen. In de zomer zijn deze gesloten vanwege het gevaar voor bosbranden. Het hele park, tot aan het hoogste punt van 1628 meter, is begroeid met de Cephalonica, zonder vermenging met loofhout of andere coniferen. Bij het weerstation bereiken we ons eindpunt. Vanuit hier leidt een brede gravelweg naar prachtige vergezichten.

Onderweg komen we de naamgenoot tegen, de Viola cephalonica, naast enkele varens, de enige vegetatie die we hier aantreffen. Maar we zijn niet gekomen voor de viooltjes; ik zoek naar wat jonge plantjes van de spar. Helaas vind ik niets, dus met mijn rugzak, plastic zakjes en een lepel besluit ik dieper de bush in te gaan. Met mijn bril op en mijn neus bijna op de grond speur ik naar zaailingen. Gelukkig lukt het om enkele te vinden, missie geslaagd! Ik wikkel ze in mos en stop ze in de zakjes, voeg wat grond en zaden toe, en met een beetje water is het klaar.

De bergen zijn vol met geiten, wat naar mijn idee een van de redenen is waarom je geen 3- en 4-jarige bomen ziet. Rondom het weerstation staat een hek. Binnen het terrein groeien veel jonge exemplaren, die hier de kans krijgen om te regenereren zonder de invloed van geiten. Kefalonia is een prachtig groen eiland. Als je naar het noordelijkste deel van het eiland reist, kom je bij Fiscardo, een dorp dat doet denken aan Saint-Tropez. Onderweg maken we foto's van het mooiste strand van Europa, Myrtos-strand. Wanneer de zon schijnt, wat hier meestal het geval is, kleurt het water azuurblauw en het strand wit, wat een prachtig en romantisch plaatje oplevert. Naast de zilverspar en de slanke cipressen kun je hier ook genieten van parasoldennen (Pinea) en zeedennen (Pinaster).

Abies chensiensis – Shensi-zilverspar

Abies chensiensis – Shensi-spar is een bijzondere zilverspar uit de berggebieden van Centraal-China. Op de foto's vallen vooral de prachtige rood-oranje mannelijke kegeltjes op, die in het voorjaar voor een opvallend kleuraccent zorgen. Ook de twijgen zijn goed te bekijken: ze zijn vrijwel onbehaard en opvallend licht van kleur, waardoor ze mooi afsteken tegen het naaldwerk. De naalden staan enigszins V-vormig rond de twijg. Daarbij zijn de naalden bovenop de twijg korter dan die aan de zijkanten en voelen ze opvallend stevig en enigszins rubberachtig aan. De combinatie van de lichte twijgen en de verschillende naaldstand geeft de takken een karakteristiek uiterlijk. Vooral tijdens de bloei komt de soort mooi tot zijn recht: de rood-oranje mannelijke kegeltjes steken dan sterk af tegen het groene naaldwerk. Een soort waarbij juist de kleine details van twijgen, naalden en bloei veel vertellen over zijn karakter.

Abies cilicica – Syrische zilverspar

Abies cilicica – Syrische zilverspar is een bijzondere bergbewoner uit het oostelijke Middellandse Zeegebied. Hij komt van nature voor in Zuid-Turkije, Syrië en Libanon, vooral in het Taurusgebergte, waar hij op grotere hoogte groeit. De boom vormt een slanke tot brede kroon en heeft opvallend donkergroene, relatief lange naalden die dicht langs de twijgen staan. De kegels staan, zoals bij zilversparren gebruikelijk, rechtop op de takken en vallen bij rijpheid uiteen, waarna de zaden vrijkomen. Door zijn herkomst uit droge, bergachtige gebieden is deze zilverspar goed aangepast aan warme zomers en koude winters. In zijn natuurlijke omgeving groeit hij vaak samen met andere bergbomen en naaldbomen, waardoor hij een karakteristiek onderdeel vormt van de bergbossen van het oostelijke Middellandse Zeegebied. Juist de combinatie van de donkere naalden, de rechtopstaande kegels en zijn leven tussen mediterrane warmte en hooggebergte maakt deze soort bijzonder om te volgen.

Abies cilicica var. isaurica 

Abies cilicica var. isaurica – Syrische zilverspar werd in 2023 als wilde herkomst verzameld, ongeveer 60 kilometer ten noorden van Antalya in het Taurusgebergte van Zuid-Turkije. Daar groeit deze vorm samen met de Libanonceder (Cedrus libani subsp. stenocoma), waardoor een karakteristiek berglandschap ontstaat met verschillende bijzondere naaldbomen naast elkaar. Een vergelijkbare combinatie zagen we in het Rifgebergte van Marokko, waar de Atlasceder en Abies marocana samen voorkomen. Juist zulke ontmoetingen in hun natuurlijke leefgebied maken het verzamelen van wilde herkomsten bijzonder: je ziet niet alleen de boom zelf, maar ook de omgeving waarin hij groeit en de soorten waarmee hij van nature samenleeft. De herkomst geeft daardoor extra betekenis aan een plant in de verzameling, omdat ook een stukje van het oorspronkelijke landschap en de natuurlijke plantengemeenschap wordt meegenomen.

Abies concolor 'Wintergold' – Witte zilverspar

Abies concolor ‘Wintergold’ – Colorado-zilverspar is een bijzondere cultivar die vooral in de winter opvalt door zijn goudgele naalden. Ons exemplaar werd in vruchtbare grond geplant, maar na ongeveer een jaar waren de gouden tinten bijna volledig verdwenen en kwam de kenmerkende blauwgroene kleur van de soort weer sterk terug. Blijkbaar speelt de standplaats een belangrijke rol bij het behouden en ontwikkelen van de winterkleur. Toch blijft Abies concolor een van de mooiste zilversparren, met zijn lange, zachte naalden en fraaie, regelmatige groei. De naalden geven de boom een rustige, bijna zilverachtige uitstraling en blijven meerdere jaren aan de takken. Juist de verandering van goudgeel naar blauwgroen maakt ‘Wintergold’ interessant om door de seizoenen heen te volgen en laat zien hoe sterk de uitstraling van een cultivar door de omstandigheden kan worden beïnvloed.

Abies densa – Himalaya-alpine zilverspar

Abies densa – Himalaya-alpine zilverspar, ook wel Bhutan-zilverspar genoemd, is een echte bewoner van het hooggebergte van de Himalaya. Hij groeit op ongeveer 2.800 tot 3.700 meter hoogte, vooral in Bhutan en aangrenzende delen van de oostelijke Himalaya. In westelijke richting sluit zijn verspreidingsgebied aan bij dat van Abies spectabilis, terwijl verder naar het oosten verwante zilversparren zoals Abies delavayi voorkomen. In onze tuin hebben we twee zaailingen van Wil Leber ontvangen. Het bijzondere is dat deze jonge bomen nu op zeeniveau verder groeien, honderden kilometers en duizenden hoogtemeters verwijderd van hun oorspronkelijke omgeving. Juist daardoor wordt het de komende jaren spannend om te zien hoe zij zich ontwikkelen en in hoeverre ze het hier naar hun zin hebben. De twee zaailingen vormen zo een klein stukje Himalaya dat hier een heel nieuw hoofdstuk begint.

Abies equi-trojani – Turkse zilverspar

Abies equi-trojani is eigenlijk de trots van het Pinetum aan de Wimpel. Nadat de boom al ongeveer 25 jaar kegels had gedragen, nam ik op 25 januari 2014 een takje mee uit Pinetum Dennenhorst, tijdens een middag rondleiding ter gelegenheid van een vergadering van de Nederlandse Coniferen Vereniging (NCV). Pas dankzij de kegels kon ik uiteindelijk met zekerheid bepalen om welke soort het ging. De vergelijking met het exemplaar van Abies equi-trojani in Pinetum Quatrebras bleek helemaal te kloppen: beide bomen komen sterk met elkaar overeen.

De naalden staan vooral boven op de twijgen en buigen mooi omhoog, waarbij de uiteinden bijna rechtop staan. De naalden in het midden van de twijg zijn korter, terwijl er toch een duidelijke groef zichtbaar blijft. Op mijn kleigrond groeit deze zilverspar bijzonder goed en zelfs zware stormen heeft hij zonder problemen doorstaan. Op de zesde foto is de fraaie gele mannelijke bloei te zien. Juist de combinatie van zijn ontwikkeling, bijzondere herkomst en uiteindelijk bevestigde naam maakt deze boom voor mij tot een van de meest bijzondere exemplaren in het Pinetum.

Abies ernestii – Ernests zilverspar

Abies ernestii – Ernests zilverspar is een bijzondere zilverspar uit de berggebieden van China, waar hij van nature voorkomt in onder andere Sichuan, Gansu en Hubei. De soort groeit op flinke hoogte en is daardoor goed aangepast aan koele omstandigheden en een relatief kort groeiseizoen. In 2017 hebben we twee zaailingen opgekweekt. Het is altijd interessant om zulke jonge bomen vanaf het begin te volgen en te zien hoe ze zich ontwikkelen. Juist bij een verzameling van bijzondere bomen is het waardevol om een soort vanaf het zaadstadium mee te maken en zo de ontwikkeling van dichtbij te kunnen volgen. Op die manier leer je niet alleen de volwassen boom kennen, maar ook de veranderingen die hij tijdens zijn groei doormaakt.

Abies fabri – Fabers zilverspar

Abies fabri – Fabers zilverspar komt van nature voor in de berggebieden van de Chinese provincie Sichuan. Daar groeit hij in een vochtig bergklimaat, op hoogten van ongeveer 1.500 tot 4.000 meter. Op de Emei Shan, een van de bekende vindplaatsen van deze soort, groeit hij samen met verschillende soorten rododendrons. Op 20 maart 2016 werden zaden aangeschaft bij de Zadengigant, waaruit uiteindelijk vier exemplaren zijn opgekweekt. Het is mooi om te zien hoe een klein handjevol zaad zich kan ontwikkelen tot jonge bomen die een stukje van de Chinese bergwereld in onze verzameling vertegenwoordigen. Juist het opkweken vanaf zaad maakt het mogelijk om de ontwikkeling van deze bijzondere zilverspar van dichtbij te volgen.

Abies fansipanensis – Vietnamese zilverspar

Abies fansipanensis – Vietnamese zilverspar is een zeer bijzondere soort, omdat hij geldt als de zuidelijkst voorkomende zilverspar van Azië. De soort is endemisch voor de hoge bergen van Noord-Vietnam en groeit in het Hoàng Liên Son-gebergte, rond de berg Fansipan. In dit warme en vochtige berggebied groeit deze zeldzame zilverspar samen met andere karakteristieke bergplanten. De boom is daardoor sterk verbonden met het bijzondere klimaat en landschap van deze streek. De combinatie van een zuidelijk bergklimaat en een geslacht dat we vooral met koelere streken associëren, maakt deze soort extra opmerkelijk. Abies fansipanensis laat mooi zien hoe ver zuidelijk zilversparren zich in Azië hebben kunnen verspreiden, zolang er maar voldoende hoogte en een geschikt bergklimaat aanwezig zijn.

Abies fargesii – Farges-zilverspar

Abies fargesii – Farges-zilverspar is een bergbewoner van Centraal- en West-China, waar hij op grote hoogte groeit, vaak boven de 3.000 meter. Binnen de soort zijn verschillende vormen beschreven, waaronder var. faxoniana en var. sutchuensis. De naalden zijn opvallend groot en leerachtig, ongeveer 1,5 tot 4,5 cm lang, en staan boven op de twijg min of meer kamvormig gerangschikt. De zijdelingse naalden wijzen iets naar voren en worden richting de top van de scheut korter. Ook de eivormige knoppen en de jonge twijgen met hun mooie mahonieachtige kleur zijn kenmerkend. De verwantschap met Abies fanjingshanensis is interessant, maar beide soorten hebben een eigen verspreidingsgebied. De kegel op de laatste foto is afkomstig van een exemplaar uit Borger en laat mooi zien hoe waardevol zulke kenmerken kunnen zijn bij het herkennen van een soort. Vooral wanneer je de boom van dichtbij bekijkt, vallen de combinatie van de lange naalden, de bijzondere naaldstand en de mahoniebruine jonge twijgen mooi samen.

Abies firma – Momi-zilverspar

Abies firma – Momi-zilverspar is een vrij zeldzame zilverspar uit Japan, vooral uit het zuiden van het land en de warmere berggebieden. Deze soort is bij ons uit zaad opgekweekt en we hebben er ongeveer tien exemplaren van geplant. Helaas kan de boom last krijgen van een soort bladluis, die donkere puntjes en verkleuring op het naaldwerk veroorzaakt en daarmee het uiterlijk aantast. In Borger staan ook verschillende exemplaren op zandgrond, waar ze verrassend goed groeien. De Momi-zilverspar heeft een aantal mooie herkenningspunten. De naalden staan duidelijk in een V-vorm en hebben aan de top twee kleine puntjes. In het voorjaar vallen de bruinachtige jonge uitlopers op. De naalden zijn aanvankelijk duidelijk zichtbaar aan de onderzijde van de twijg en draaien vervolgens enigszins naar buiten. Juist deze opvallende naaldstand, samen met de stevige groei en de bruinachtige jonge scheuten, geeft Abies firma een heel eigen karakter binnen het geslacht Abies.

Abies fraseri – Frasers zilverspar

Abies fraseri – Frasers zilverspar komt uit de hogere delen van de Appalachen in het oosten van Noord-Amerika, vooral in North Carolina, Tennessee en Virginia. Het is een relatief kleine zilverspar met een prachtige, regelmatige kegelvormige kroon, waardoor hij een zeer verzorgde uitstraling heeft. De soort groeit van nature in koele, vochtige berggebieden en is daar goed aangepast aan sneeuw en harde winters. Vooral als jonge boom is de symmetrische vorm opvallend mooi. De blauwgroene naalden staan dicht langs de twijgen en de rechtopstaande kegels vormen een mooi contrast met het naaldwerk. In de natuur groeit de soort vooral hoog in de bergen, waar sneeuw en koude een belangrijke rol spelen in zijn leefomgeving. Juist die compacte, bijna voorbeeldige groeivorm maakt de Frasers zilverspar ook buiten zijn oorspronkelijke bergwereld zo aantrekkelijk om van dichtbij te bekijken.

Abies forrestii var. georgei – Georg Delavays zilverspar

Abies forrestii var. georgei – Georg Delavays zilverspar is een bijzondere bergzilverspar uit de oostelijke Himalaya en het zuidwesten van China. Op zaterdag 15 februari 2014 werd vastgesteld dat ons exemplaar tot Abies forrestii var. georgei behoort. De variëteitsnaam verwijst naar George Forrest, de Schotse plantenverzamelaar die veel planten uit deze regio naar het westen bracht. De soort groeit op grote hoogte, ongeveer tussen 2.400 en 4.300 meter, en is daardoor goed aangepast aan koude omstandigheden. De knoppen zijn sterk met witte hars bedekt, terwijl de naalden relatief kort blijven, tot ongeveer 2,5 cm. De jonge twijgen hebben een opvallende oranjebruine kleur en kunnen aan de onderzijde wat zilverachtig ogen. Ook de naaldtop is kenmerkend en eindigt in twee kleine puntjes. De boom is bij ons goed winterhard en daarmee een interessante verschijning in de verzameling. De taxonomische indeling van deze groep is in de loop der tijd veranderd; Abies forrestii wordt tegenwoordig doorgaans als zelfstandige soort behandeld en de oude variëteitsnaam wordt niet overal meer gebruikt.

Abies forrestii – Forrests zilverspar

Abies forrestii – Forrests zilverspar is afkomstig uit het bergachtige noordwesten van Yunnan in China, waar hij groeit in koele, vochtige bergbossen. Vooral de jonge twijgen vallen op door hun oranjebruine kleur en verkleuren in het tweede jaar naar een dieper paarsachtig roodbruin. Ook de knoppen zijn bijzonder: ze zijn glanzend donkerrood en bijna bolvormig. De schors van oudere takken en stammen is overwegend grijs en glad, met hier en daar kleine afbladderende plekken. In 2017 werden acht zaailingen opgekweekt en opgepot. Daarmee kregen we de kans om deze karakteristieke Chinese bergzilverspar vanaf jonge leeftijd te volgen. Het mooie aan deze soort is dat je tijdens de groei steeds opnieuw iets anders ziet: eerst de opvallend gekleurde jonge twijgen en knoppen, later de verkleurende scheuten en de ontwikkeling van de volwassen boom.

Abies grandis - Reuzenzilverspar

Abies grandis – reuzenzilverspar is van nature een indrukwekkende boom van het westen van Noord-Amerika, die onder gunstige omstandigheden tientallen meters hoog kan worden. Dit exemplaar is echter een dwergvorm, waardoor het contrast met de enorme soort extra bijzonder is. Het doel is om deze vorm uiteindelijk niet hoger dan ongeveer één meter te laten worden. Daarmee ontstaat een opvallend kleine versie van een boom die in de natuur tot indrukwekkende afmetingen kan uitgroeien. Het is juist dat verschil in schaal dat deze boom zo boeiend maakt: waar Abies grandis in zijn natuurlijke omgeving tot de reuzen van het bos behoort, blijft dit exemplaar bewust klein. Een mooie herinnering dat binnen één soort niet alleen hoogte, maar ook groeivorm en formaat sterk kunnen verschillen.

Abies holophylla – Mantsjoerijse zilverspar

Abies holophylla – Mantsjoerijse zilverspar is een stoere en krachtige zilverspar uit Noordoost-Azië, met name uit het noordoosten van China, Korea en het Russische Verre Oosten. De boom kan uiteindelijk behoorlijk groot worden en heeft een robuuste uitstraling. Vooral de ruwe, donkergrijze tot bruinachtige schors van oudere stammen valt op. De naalden zijn lang, stevig en opvallend puntig voor een zilverspar en geven de takken een bijna stekelig uiterlijk. Van deze soort zijn in de verzameling veel exemplaren opgekweekt, waardoor er verschillende groeistadia te zien zijn. Dat maakt het mooi om te volgen hoe de jonge bomen langzaam veranderen en uiteindelijk steeds meer de krachtige vorm van volwassen exemplaren gaan aannemen.

Abies homolepis – Nikko-zilverspar

Abies homolepis – Nikko-zilverspar is afkomstig uit de berggebieden van Japan en valt op door zijn stevige, opgaande groei. De naalden staan opvallend rechtop op de twijgen en vormen daarbij een duidelijke kam, wat de boom een herkenbaar uiterlijk geeft. De stam krijgt met de jaren een ruwe, schilferige schors. Op de foto is de stam van de vorm ‘Umbellata’ te zien. Deze wordt gekenmerkt door groene kegels met licht uitstekende schubben. De vorm is taxonomisch interessant en is in het verleden ook in verband gebracht met Abies firma, maar wordt tegenwoordig niet algemeen als hybride beschouwd. Vooral de combinatie van de rechtopstaande naalden en de bijzondere groene kegels maakt ‘Umbellata’ een vorm waarbij je op de foto’s goed kunt zien hoeveel informatie kleine verschillen kunnen geven.

Abies kawakamii – Taiwanese zilverspar

Abies kawakamii – Taiwan-zilverspar is een echte bewoner van het hooggebergte van Taiwan. Hij groeit onder andere op de Yushan (Mount Morrison), op hoogten van ongeveer 2.400 tot 3.800 meter. In onze tuin zijn één of twee exemplaren geplant, waarmee we deze bergsoort ook op veel lagere hoogte kunnen volgen. Vooral de prachtig rood gekleurde knoppen vallen op. Op foto 3 en 6 zijn de opvallende, driehoekige en scherp gepunte knoppen goed zichtbaar. Ook de structuur van de jonge twijgen, met de nerfachtige tekening op het hout, is bij deze soort mooi te zien. Het zijn juist deze kleine details die de boom van dichtbij zo boeiend maken. Tegenover de enorme hoogte waarop hij in Taiwan groeit, is het bijzonder om hem hier op veel lager niveau te zien ontwikkelen en zo zijn groei stap voor stap te kunnen volgen.

Abies lasiocarpa var. arizonica – kurkschorszilverspar

Abies lasiocarpa var. arizonica – kurkschorszilverspar is een compacte vorm van de subalpiene zilverspar uit de berggebieden van het westen van Noord-Amerika. Ook hiervan zijn bij ons enkele exemplaren uit zaad opgekweekt. De naalden zijn opvallend blauwgroen en lopen naar de top niet geleidelijk smaller uit, wat een mooi herkenningspunt vormt. De bomen blijven doorgaans kleiner en hebben een compacte, dichte groei. De laatste foto's zijn gemaakt van exemplaren van Abies lasiocarpa var. arizonica in Borger, waar deze bijzondere zilverspar goed tot zijn recht komt. Vooral de combinatie van de compacte groei en het koele blauwgroen van het naaldwerk geeft deze vorm een heel eigen uitstraling.

Abies lasiocarpa ‘Logan Pass’ - Alpenzilverspar

Abies lasiocarpa ‘Logan Pass’ – Alpenzilverspar is een bijzondere herkomstvorm van de subalpiene zilverspar. Deze vorm werd rond 1976 gevonden door Günter Horstmann bij de Logan Pass in het Glacier National Park van Montana. Daar groeit de soort hoog in de Rocky Mountains, waar de omstandigheden behoorlijk extreem kunnen zijn: korte zomers, veel sneeuw en lange, koude winters bepalen een groot deel van het groeiseizoen. De bomen zijn daardoor aangepast aan een leven op grote hoogte, waar de zomer maar weinig tijd biedt om nieuwe groei te vormen. Juist de specifieke herkomst maakt ‘Logan Pass’ interessant, omdat de naam niet alleen naar een cultivar verwijst, maar ook een concrete plek in het oorspronkelijke berglandschap van de soort vertegenwoordigt. Zo krijgt deze zilverspar een duidelijke verbinding met het ruige landschap van Montana en de hooggelegen bossen van de Rocky Mountains.

Abies lowiana – Coloradozilverspar

Abies lowiana – Colorado-zilverspar is een Noord-Amerikaanse zilverspar die qua uiterlijk en eigenschappen mooi tussen Abies grandis en Abies concolor in staat. Uit zaad werden bij ons tien exemplaren opgekweekt, die vervolgens op verschillende plaatsen in Quatrebras zijn geplant. Vooral de verwantschap met Abies grandis is duidelijk te zien, terwijl ook kenmerken van A. concolor in de bomen terugkomen. Botanisch is de soort bovendien interessant vanwege de veranderende taxonomische opvattingen. Abies lowiana wordt tegenwoordig door veel taxonomen niet meer als zelfstandige soort onderscheiden, maar ondergebracht bij Abies concolor. Toch blijft de naam A. lowiana in collecties en bij liefhebbers in gebruik, juist omdat hij een herkenbare vorm en een specifieke geografische herkomst aanduidt. Met tien opgekweekte exemplaren is hier bovendien mooi te volgen hoe bomen met dezelfde herkomst zich op verschillende standplaatsen ontwikkelen.

Abies magnifica – rode zilverspar

Abies magnifica – rode zilverspar is een indrukwekkende boom uit de hoge bergen van het westen van Noord-Amerika. Hij wordt nogal eens verward met de edelspar (Abies procera), maar de naalden geven een belangrijk verschil: bij A. magnifica zijn ze steviger en vrijwel rolrond, terwijl die van A. procera duidelijk meer afgeplat zijn. Ook de roodachtige schors van oudere bomen is een opvallend kenmerk en verklaart de Nederlandse naam rode zilverspar. In 2017 hebben we enkele zaailingen van deze soort verkregen. Op een van de foto's is ook de stam te zien van een exemplaar dat in Anloo stond. Helaas moest deze boom inmiddels worden omgezaagd, omdat er geen leven meer in zat. De hoge, statige groei en de warme roodbruine kleur van de schors waren bij deze volwassen boom goed zichtbaar. Daarmee bleef vooral het beeld van een forse bergboom met een heel eigen uiterlijk achter, terwijl de jonge planten het verhaal van deze soort in een andere vorm voortzetten.

Abies mariesii – Maries-zilverspar

Abies mariesii – Maries-zilverspar is een bijzondere zilverspar uit de hooggelegen berggebieden van Japan, waar hij vooral op Honshu en in de noordelijke bergen voorkomt. Met dank aan Leo kwam deze soort in de verzameling terecht. De boom groeit van nature in koele, vaak sneeuwrijke omstandigheden en is goed aangepast aan een kort groeiseizoen. Een opvallend kenmerk zijn de korte, vooroverliggende naalden, die dicht langs de twijgen staan. Samen met Abies amabilis behoort deze soort tot de sectie Amabilis, waarbij de overeenkomst in de korte, naar voren gerichte naalden direct opvalt. Ook de stam vertelt een eigen verhaal: de donkere cirkels rondom de takken op de hoofdstam zijn oude littekens van vroegere takaanzetten. Juist zulke sporen maken zichtbaar hoe de boom zich door de jaren heen heeft opgebouwd en geven een volwassen Maries-zilverspar een bijna getekende stamstructuur.

Abies marocana – Marokkaanse zilverspar

Abies marocana – Marokkaanse zilverspar is een zeldzame zilverspar die uitsluitend voorkomt in het Rifgebergte van Noord-Marokko. De soort groeit vooral op grotere hoogte, waar hij deel uitmaakt van koele bergbossen met een relatief vochtig klimaat. De bomen kunnen uitgroeien tot flinke exemplaren en vormen meestal een rechte stam met een smalle, kegelvormige kroon. De naalden zijn relatief kort, donkergroen tot blauwgroen en staan dicht langs de twijgen. Zoals bij andere zilversparren staan de kegels rechtop op de takken en vallen ze bij rijpheid uiteen, zodat de zaden direct onder de boom verspreid kunnen worden. De soort is nauw verbonden met de bijzondere bergflora van het Rifgebied en groeit onder andere samen met de Atlasceder.

Tussen 12 en 16 februari 2020 bezochten we het Rifgebergte met als doel Abies marocana in zijn natuurlijke omgeving te zien. Op de Jbel Tissouka konden we naast zaad ook een tiental jonge zaailingen verzamelen. Het was bijzonder om de soort niet alleen als boom te zien, maar ook het landschap te ervaren waarin hij van nature voorkomt. Op de foto's is bijvoorbeeld een blauwgroene naaldboom te zien die waarschijnlijk een Atlasceder is. De combinatie van beide soorten geeft een goed beeld van de karakteristieke bergbossen van deze streek.

Vanuit Chefchaouen is het Talassemtane National Park goed bereikbaar, maar de Jbel Tissouka zelf is niet met een gewone personenauto te bereiken. Voor het laatste deel van de tocht is aangepast vervoer nodig. De afgelegen groeiplaatsen en het beperkte verspreidingsgebied onderstrepen hoe lokaal deze zilverspar voorkomt. Het materiaal dat tijdens de reis werd verzameld, heeft daardoor niet alleen botanische waarde: het is ook rechtstreeks verbonden met een concrete vindplaats in het Rifgebergte. De jonge planten dragen daarmee iets van het landschap van de Jbel Tissouka met zich mee.

Abies nebrodensis – Siciliaanse zilverspar

Abies nebrodensis – Siciliaanse zilverspar is een van de zeldzaamste zilversparren van Europa en komt van nature alleen voor op Sicilië. De soort ontleent zijn naam aan het Nebrodi-gebergte, maar groeit tegenwoordig uitsluitend nog in het Parco delle Madonie in het noorden van het eiland. De bomen vormen meestal een vrij smalle kroon en hebben donkergroene, relatief korte naalden die dicht langs de twijgen staan. Zoals bij andere zilversparren staan de kegels rechtop op de takken en vallen ze bij rijpheid uiteen. Sommige oudere bomen ontwikkelen een opvallende, onregelmatige groeivorm waarbij de takken bijna haaks uit de stam groeien. Daaraan dankt de soort ook de bijnaam ‘kruisbeeldboom’. De combinatie van zijn beperkte verspreidingsgebied en bijzondere groeivormen maakt deze zilverspar tot een van de meest opmerkelijke bomen van de Siciliaanse bergflora.

Ooit vormde Abies nebrodensis veel grotere bossen op de berghellingen van Sicilië. Eeuwenlange houtkap, begrazing en veranderingen in het landschap brachten de soort echter steeds verder terug. Begin twintigste eeuw werd zelfs aangenomen dat de boom was uitgestorven. In 1957 werden 29 overlevende bomen herontdekt op de noordelijke hellingen van de Madonie. Sindsdien zijn er beschermingsmaatregelen en aanplantprogramma's uitgevoerd, waardoor de populatie weer is uitgebreid. Het verhaal van de soort draait daardoor niet alleen meer om de enkele overgebleven bomen, maar ook om de poging om een verdwenen bosbeeld opnieuw op te bouwen.

Op zoek naar deze laatste wilde zilversparren kwamen we vanuit Polizzi Generosa terecht in het berggebied rond Montagna Scalone. De wandeling voerde ons van ongeveer 1.100 naar 1.600 meter hoogte, door een opvallend droog en rotsachtig landschap. Onderweg zagen we duizenden aangeplante Atlasceders, die zich goed lijken aan te passen aan het warme Siciliaanse klimaat. Ook Pinus halepensis viel op tegen de lichte kalkrotsen. Pas hoger in de bergen bereikten we het gebied waar Abies nebrodensis nog voorkomt. Juist de combinatie van het mediterrane landschap, de geïsoleerde berggroeiplaats en het bewogen verleden van deze soort maakte de ontmoeting met de Siciliaanse zilverspar bijzonder. Hier is goed te zien hoe kwetsbaar een boomsoort kan worden wanneer haar leefgebied steeds kleiner wordt — en hoeveel verschil bescherming vervolgens kan maken.

Abies nephrolepis – Oost-Siberische zilverspar

Abies nephrolepis – Oost-Siberische zilverspar is een elegante zilverspar uit het noordoosten van Azië, met een verspreidingsgebied van Siberië en het Russische Verre Oosten tot Noord-China en Korea. De boom vormt een regelmatige, kegelvormige kroon met grotendeels horizontale takken. Een bijzonder herkenningspunt zijn de uiteinden van de twijgen: doordat de naalden naar de top toe steeds korter worden, lijken de scheuten daar bijna vierkant te eindigen. Ook de roze-grijze schors valt op. Bij het kneuzen van de naalden komt hars vrij met een sterke, wat verfachtige geur. De soort behoort tot de sectie Balsamea, waartoe ook Abies balsamea behoort. Juist de combinatie van de regelmatige groei, bijzondere scheutuiteinden en opvallende schorskleur maakt deze Oost-Siberische zilverspar gemakkelijk herkenbaar.

Abies nordmanniana – Kaukasische zilverspar

Abies nordmanniana – Kaukasische zilverspar is een statige zilverspar uit de bergen rond de Kaukasus en het noordoosten van Turkije. Het exemplaar aan de Olgerweg in Engelbert is door mijzelf opgekweekt en heeft inmiddels een prachtige vorm, mooi in harmonie met het huis. De naalden zijn plat en kamvormig gerangschikt, waardoor ze de twijgen vrijwel volledig bedekken. De kegels staan rechtop op de takken en hebben uitstekende schutbladen (bracteeën), die vooral bij rijpende kegels goed zichtbaar zijn. De foto met meerdere kegels is gemaakt in Anloo. Juist het verschil tussen een klein, zelf opgekweekt boompje en de statige boom die er uiteindelijk staat, maakt dit exemplaar extra waardevol.

Abies numidica – Algerijnse zilverspar

Abies numidica – Algerijnse zilverspar is een zeldzame soort uit de berggebieden van Noord-Algerije. In 2022 vormde deze boom voor het eerst kegels, waardoor we eindelijk konden vaststellen om welke soort het ging. Samen met Richard van de Laarman Tuin in de Hortus, waar een indrukwekkend exemplaar staat, konden we bevestigen dat het om Abies numidica gaat. De boom was oorspronkelijk aangeschaft als Abies faxoniana, maar die naam bleek niet juist. De naalden staan opvallend naar boven gericht en voelen wat rubberachtig aan. De kegels zijn glad en hebben geen uitstekende schutbladen; ook het zaad en de vleugel blijven volledig binnen de kegel verborgen. In 2023 wilden we proberen met het verkregen zaad nieuwe planten op te kweken. Abies numidica komt van nature alleen voor in het Babor- en Tababortgebergte, waar hij op kalkrijke berghellingen groeit. Juist de combinatie van de late herkenning, de bijzondere kegelkenmerken en het zeer kleine natuurlijke verspreidingsgebied geeft deze boom een mooi eigen verhaal.

Abies pinsapo – Spaanse zilverspar

Abies pinsapo – Spaanse zilverspar laat direct na het uitlopen in het voorjaar een opvallende tijdelijke tweekleurigheid zien. De jonge twijgen hebben een rode tint, die ook zichtbaar is aan de voet van de naalden. Daarboven steken de groenblauwe naalden duidelijk af, waardoor de pas uitgelopen scheuten een fraai kleurcontrast vormen. Naarmate de scheuten ouder worden, vervaagt dit verschil geleidelijk. Een vergelijkbaar verschijnsel is ook te zien bij Picea retroflexa. Abies pinsapo komt van nature uit het zuiden van Spanje, vooral uit de Sierra de Grazalema en Sierra de las Nieves, waar hij groeit op kalkrijke berghellingen en goed is aangepast aan droge zomers. Vooral in het voorjaar laat deze zilverspar zien hoe sterk de uitstraling van een boom tijdelijk kan veranderen.

Abies pinsapo – Spaanse zilverspar

In 2007 hebben we de Abies Pinsapo (Spaanse zilverspar) opgezocht en er een verslag over geschreven, dat is gepubliceerd in nummer 45 van de Nederlandse Coniferenvereniging. Vanuit het natuurreservaat Genalguacil kijkt de A. pinsapo uit over het mondaine Marbella aan de Costa del Sol in Zuid-Spanje. Op een hoogte van minimaal 1100 meter boven zeeniveau groeit hier, in het Bermeja-gebergte, de nationale boom van Andalusië: de Abeto de España.
De Zwitserse botanicus Edmond Boisser ontdekte deze boom in 1837 op het Iberische schiereiland.

Je bevindt je hier in een prehistorische omgeving waar je je kunt voorstellen dat dinosaurussen elk moment tevoorschijn kunnen komen. Veel rotsen zijn bedekt met mos, en tussen deze rotsen vind je zuivere exemplaren van de Abies pinsapo. Deze boom bestond al voor de ijstijd en dateert uit het Tertiair, toen het verspreidingsgebied veel groter was. Een groot deel van de toenmalige populatie ging verloren door gletsjerijs. Tegenwoordig vormt schimmel (Heterobasidium annosum) de grootste bedreiging, die de wortels en stam aantast, waardoor de boom omvalt. Door verschillende oorzaken is het aantal bomen in het begin van de vorige eeuw sterk afgenomen; in 1964 was er nog 700 hectare bedekt met deze spar. Dankzij zorgvuldig bosbeheer is dit nu gegroeid tot 5000 hectare.
De boom komt ook voor in de Sierra de Grazalema in de provincie Cádiz. In Marokko groeit de boom in het Rif-gebergte en de Jebel Tazaot, waar de variëteiten marocana en tazaotana te vinden zijn.
De Abies pinsapo kan 25 tot 30 meter hoog worden en oudere exemplaren hebben een conische kroon. De schors is donkergrijs en wordt met de jaren gegroefd en geschilferd. De naalden zijn blauw, spiraalvormig, 1 tot 1,7 cm lang en spits, met lichte strepen aan de onder- en bovenkant. Opvallend zijn de iets gezwollen huidmondjes. De knoppen zijn eivormig, bruinrood, met enkele lichte harsplekjes.
Deze boom groeit in kalkrijke, rotsachtige bodems en kan tot 300 jaar oud worden. De jaarlijkse neerslag in het gebied bedraagt 960 mm. In Nederland is de boom redelijk winterhard.
In Marokko groeit de boom samen met de Cedrus atlantica.
Tussen hun 25ste en 35ste levensjaar beginnen de bomen met het produceren van zaad.
De Abies pinsapo behoort, samen met de Algerijnse zilverspar (Abies numidica), tot de sectie Piceaster. De Sierra Bermeja heeft een oppervlakte van 1236 hectare, met het hoogste punt op 1450 meter. Dit gebergte is rijk aan magnesium en geoxideerd ijzer, wat de rotsen een roodachtige kleur geeft, waar de naam van het gebergte vandaan komt. Boven in de bergen zie je in de verte het Rif-gebergte in Marokko, waar de variëteiten groeien.
Een bezoek aan Andalusië is zeker de moeite waard. Verken de prachtige steden Sevilla, Ronda (de oudste stierenvechtersarena) en Granada (Alhambra), de parel van Andalusië, en geniet vooral van de schilderachtige witte dorpjes.

Rieks Leber.

Wil je de Abies pinsapo bezoeken? Rij vanaf Marbella over de A7 richting Estepona. Neem bij de rotonde van Palacio de Congresos driekwart en bewonder de palmen, beelden en elegante lantaarnpalen langs de weg. Ga langs het Campo de Fútbol en de Avenida Andalucía, sla rechtsaf bij de Mercadona, steek de tolweg over en rij de bergen in. Na 15 km zie je het bord "Los Reales de Sierra Bermeja". Na het passeren van de slagboom, zie je na 3 km weer een bord "Paseo de los Pinsapos"; hier kun je je auto parkeren. Volg nu de wandelroute van ongeveer twee uur.

Abies pindrow – Pindrow-zilverspar

Abies pindrow – Pindrow-zilverspar is een prachtige, langnaaldige zilverspar uit de Himalaya, waar hij voorkomt van Afghanistan en Pakistan tot het noorden van India. De naalden staan verspreid op de twijgen en zijn licht naar voren gebogen, waardoor de boom een zachte en volle uitstraling krijgt. Van deze soort zijn bij ons verschillende exemplaren opgekweekt. Hoewel vaak wordt aangegeven dat Abies pindrow niet volledig winterhard is, houden onze bomen zich tot nu toe verrassend goed. In zijn natuurlijke bergomgeving zorgt de zware sneeuwval ervoor dat de bomen vrij smal en compact groeien. Bij ons, waar die voortdurende sneeuwbelasting ontbreekt, ontwikkelen ze juist een veel bredere kroon. Zo laat deze soort mooi zien hoe sterk de groeivorm door het klimaat kan worden beïnvloed.

Abies procera – edelzilverspar

Abies procera – edelspar is vooral in het voorjaar een indrukwekkende verschijning. De mannelijke bloei is dan opvallend karmozijnrood en bevindt zich voornamelijk aan de onderzijde van de takken. De bloeiwijzen kunnen zo talrijk zijn dat de takken er zichtbaar door doorbuigen. Het contrast tussen de rode bloei en het blauwgroene naaldwerk is bijzonder fraai. De soort komt van nature uit het westen van Noord-Amerika, waar hij in de berggebieden van Washington en Oregon tot grote hoogte groeit. Vooral tijdens de voorjaarsbloei laat de edelspar zich van een heel andere kant zien dan gedurende de rest van het jaar.

Abies recurvata – teruggebogen zilverspar

Abies recurvata – teruggebogen zilverspar is een bijzondere soort waarvan bij ons verschillende exemplaren zijn opgekweekt. De soort is goed te herkennen aan de naalden die duidelijk naar achteren zijn teruggebogen, een opvallend kenmerk waaraan hij ook zijn naam te danken heeft. Abies recurvata komt van nature voor in de berggebieden van westelijk China, vooral in Sichuan, waar hij op aanzienlijke hoogte groeit. De teruggebogen naalden geven de twijgen een heel eigen aanblik en maken deze zilverspar al van dichtbij gemakkelijk te onderscheiden van veel andere soorten.

Abies religiosa – oyamel-zilverspar

Abies religiosa – Oyamel-zilverspar komt van nature voor in de Trans-Mexicaanse Vulkanengordel, waar hij op hooggelegen en koele berghellingen groeit. Een opvallend kenmerk zijn de relatief grote, rechtopstaande kegels, die hoog in de kroon verschijnen. In 2019 kreeg ik van Leo Goudzwaard een drie- à vierjarige plant. Inmiddels heeft deze boom zelf al een grote kegel gevormd, een mooi teken dat hij zich hier goed heeft ontwikkeld. In Mexico heeft de Oyamel bovendien een bijzondere betekenis als winterverblijf van de monarchvlinder, die in enorme aantallen in deze bergbossen overwintert. Daarmee verbindt deze zilverspar een opvallende botanische verschijning met een van de bekendste natuurverschijnselen van Mexico.

Abies sachalinensis – Sachalinse zilverspar

Abies sachalinensis – Sachalinse zilverspar is afkomstig van het eiland Sachalin (Sakhalin) in het Russische Verre Oosten, ten noorden van Japan. Van deze soort zijn bij ons twintig exemplaren uit zaad opgekweekt. Achter de zaailingen staat een exemplaar van Johan Meinsma en enkele jonge bomen zijn inmiddels uitgeplant in het Smulbos. Op de twijgen vallen de verspreid geplaatste knoppen op, die omgeven zijn door een duidelijk zichtbaar laagje hars. Ook de kegels hebben een bijzonder detail: op de foto uit mei 2018 zijn de goudkleurige randen van de zaadschubben goed te zien. In zijn natuurlijke verspreidingsgebied is Abies sachalinensis goed aangepast aan het koele klimaat van het Russische Verre Oosten en vormt hij daar een belangrijke bosboom. Vooral de harsrijke knoppen en de goudkleurige kegelranden geven deze soort iets eigens.

Abies sibirica – Siberische zilverspar

Abies sibirica – Siberische zilverspar komt van nature voor in het noorden van Eurazië en vormt vooral in Siberië uitgestrekte bossen. In 2018 hebben we vijf zaailingen van deze soort opgekweekt. De naalden zijn opvallend glanzend en frisgroen en blijven over vrijwel hun hele lengte gelijkmatig van dikte, een goed herkenningspunt. Bij ons hebben de jonge planten regelmatig te maken met late nachtvorst, waardoor de tere uitlopers soms beschadigd raken. Dat is jammer, want juist de frisse voorjaarsgroei zorgt ervoor dat deze zilverspar na de winter meteen weer kleur en leven in de tuin brengt.

Abies spectabilis – Himalaya-zilverspar

Abies spectabilis – Himalaya-zilverspar is een indrukwekkende boom uit de hoge Himalaya, waar hij voorkomt op ongeveer 2.600 tot 3.800 meter hoogte, van Afghanistan en Kasjmir tot Noord-India en Nepal. Onder gunstige omstandigheden kan deze zilverspar 50 tot 60 meter hoog worden. De naalden zijn met ongeveer 3 tot 5 cm opvallend lang en staan rondom de twijg. Aan de onderzijde zijn twee groenachtig-witte tot zilverkleurige banden zichtbaar, terwijl de naalden boven op de takken duidelijk kamvormig gerangschikt staan. Bij jonge bomen staan de stevige takken schuin omhoog, waardoor een krachtige en statige kroon ontstaat. Vooral de lange naalden en de lichte onderzijde geven deze Himalaya-zilverspar een opvallend uiterlijk.

Abies squamata – schilferige zilverspar

Abies squamata – schilferige zilverspar is een bijzondere en zeldzame zilverspar uit de hooggelegen berggebieden van West-China, aan de oostelijke rand van het Tibetaanse Plateau. In Sichuan groeit hij onder andere samen met de Balfour-spar (Picea likiangensis var. hirtella). Het meest opvallende kenmerk is de ruwe, schilferende bast, die bij oudere bomen steeds duidelijker wordt. Van deze soort hebben we vier zaailingen opgekweekt, maar het is nog niet zeker of het werkelijk Abies squamata betreft. Vooral de ontwikkeling van de bast zal daarbij een belangrijke aanwijzing zijn. Ook de huidmondjes aan de naaldtop kunnen helpen bij de uiteindelijke determinatie. Voorlopig blijft deze soort dus een kleine botanische puzzel in de tuin.

Abies veitchii – Japanse zilverspar

Abies veitchii – Japanse zilverspar komt van nature voor in de berggebieden van centraal en noordelijk Japan, waar hij is aangepast aan koude winters en zware sneeuwval. De naalden zijn vrij kort en stevig en behouden over vrijwel de hele lengte een gelijkmatige breedte, waardoor ze naar de top nauwelijks versmallen. Aan de onderzijde zijn opvallende zilverwitte huidmondjesbanden zichtbaar, die de takken van onderaf een lichte, zilverachtige glans geven. Ook de stam is interessant: de ringen en littekens rond de stam ontstaan door de opeenvolgende takkransen en worden naarmate de boom ouder wordt steeds duidelijker. Vooral bij oudere exemplaren geven deze sporen een mooi beeld van de groei en ontwikkeling van de boom.

Abies vejarii – Monterrey-zilverspar

Abies vejari – Monterrey-zilverspar is afkomstig uit de hooggelegen berggebieden van de Sierra Madre Oriental in Mexico. Eind 2019 werd dit exemplaar verplant naar de vijverkant. De soort valt op door de relatief korte naalden, zeker in vergelijking met Abies hickelii, die veel zuidelijker in Mexico voorkomt. De knoppen zijn bolvormig en bedekt met witte hars, terwijl de donkerpaarse kegels bijzonder fraai afsteken tegen het groene naaldwerk. Abies vejari wordt tegenwoordig doorgaans binnen de sectie Oiamel geplaatst en groeit van nature vooral op beschutte, vochtige berghellingen. Vooral de combinatie van korte naalden, harsrijke knoppen en donkerpaarse kegels geeft deze zeldzame Mexicaanse zilverspar een opvallende uitstraling.

Abies yuanbaoshanensis – Yuanbaoberg-zilverspar

Abies yuanbaoshanensis – Yuanbaoberg-zilverspar is een uiterst zeldzame soort uit de Chinese provincie Guangxi, waarvan in het wild nog maar enkele honderden exemplaren bekend zijn. Deze boom was oorspronkelijk aangeschaft als Abies delavayi ‘Green Giant’, maar inmiddels wijzen verschillende kenmerken sterk in de richting van A. yuanbaoshanensis. Het betreft een takstek die al kegels vormt. Vooral de groene kegels zijn opvallend, omdat Abies delavayi doorgaans paarse kegels heeft. Ook de gele mannelijke bloei heeft inmiddels stuifmeel geproduceerd. Het naar de top toe taps toelopende steeltje van de kegel vormt nog een extra aanwijzing. Wanneer al deze kenmerken samen worden bekeken, lijkt de oorspronkelijke naam dus steeds minder waarschijnlijk en krijgt deze zeldzame zilverspar een heel ander verhaal.

Abies ferreana

Abies ferreana is een naam die voorkomt in oudere botanische literatuur, maar waarvan de taxonomische status niet geheel duidelijk is. Mogelijk gaat het om een oude naam of een synoniem van een andere Abies-soort. Kenmerkend voor zilversparren zijn de platte naalden die afzonderlijk aan de twijgen staan en bij veel soorten aan de onderzijde lichte huidmondjesbanden hebben. De kegels staan rechtop op de takken en vallen bij rijpheid uiteen, terwijl de bomen meestal een rechte stam en een regelmatige kroon vormen. Bij Abies ferreana is vooral de onzekere naamgeving interessant: zonder duidelijke herkomst of aanvullende kenmerken blijft het lastig om met zekerheid vast te stellen welke soort er precies achter deze naam schuilgaat.

Abies veitchii - Japanse zilverspar

Abies veitchii – Japanse zilverspar is afkomstig uit de berggebieden van Japan, waar hij van nature groeit in koele en vochtige bossen. De boom vormt een smalle, regelmatige kroon en kan uiteindelijk ongeveer 25 tot 30 meter hoog worden. De soort is goed winterhard en kan daardoor ook in ons klimaat prima groeien. De naalden zijn plat, zacht en donkergroen aan de bovenzijde, terwijl aan de onderkant twee opvallende witte strepen zichtbaar zijn. Daardoor krijgen de takken van een afstand een zilverachtige glans. De kegels staan rechtop op de takken en kleuren eerst groen tot paarsachtig, waarna ze bij rijpheid bruin worden en uiteenvallen. De bast is aanvankelijk glad en grijs, maar wordt met de jaren ruwer en donkerder. Vooral het contrast tussen het donkere naaldwerk en de lichte onderzijde van de naalden maakt deze Japanse zilverspar bijzonder fraai.

Abies durangensis – Rode Durango-spar · Abies alba – gewone zilverspar · Abies alba 'Pyramidalis' – gewone zilverspar · Abies amabilis – Pacifische zilverspar · Abies balsamea – balsemzilverspar · Abies balsamea var. phanerolepis – balsemzilverspar · Abies borisii – Bulgaarse zilverspar · Abies bracteata – Santa Lucia's zilverspar · Abies bornmuellerana – Bornmueller-zilverspar · Abies cephalonica – Griekse zilverspar · Abies chensiensis – Shensi-zilverspar · Abies cilicica – Syrische zilverspar · Abies cilicica var. isaurica · Abies concolor 'Wintergold' – Witte zilverspar · Abies densa – Himalaya-alpine zilverspar · Abies equi-trojani – Turkse zilverspar · Abies ernestii – Ernests zilverspar · Abies fabri – Fabers zilverspar · Abies fanjingshanensis – Fanjing-bergzilverspar · Abies fansipanensis – Vietnamese zilverspar · Abies fargesii – Farges-zilverspar · Abies fargesii var. faxoniana – Farges-zilverspar · Abies firma – Momi-zilverspar · Abies fraseri – Frasers zilverspar · Abies forrestii var. georgei – Georg Delavays zilverspar · Abies georgei – Georg Delavays zilverspar · Abies forrestii – Forrests zilverspar · Abies grandis 'Lonnovice' – reuzenzilverspar · Abies holophylla – Mantsjoerijse zilverspar · Abies homolepis – Nikko-zilverspar · Abies kawakamii – Taiwanese zilverspar · Abies koreana 'Silberperle' – Koreaanse zilverspar · Abies koreana – Koreaanse zilverspar · Abies lasiocarpa var. arizonica – dwergzilverspar · Abies lasiocarpa 'Logan Pass' – alpine zilverspar · Abies lowiana – Coloradozilverspar · Abies magnifica – rode zilverspar · Abies mariesii – Maries-zilverspar · Abies marocana – Marokkaanse zilverspar · Abies nebrodensis – Siciliaanse zilverspar · Abies nephrolepis – Oost-Siberische zilverspar · Abies nordmanniana – Kaukasische zilverspar · Abies numidica – Algerijnse zilverspar · Abies phanerolepis – balsemzilverspar · Abies pinsapo – Spaanse zilverspar · Abies pindrow – Pindrow-zilverspar · Abies procera – edelzilverspar · Abies recurvata – teruggebogen zilverspar · Abies religiosa – oyamel-zilverspar · Abies sachalinensis – Sachalinse zilverspar · Abies sibirica – Siberische zilverspar · Abies spectabilis – Himalaya-zilverspar · Abies squamata – schilferige zilverspar · Abies veitchii – Japanse zilverspar · Abies vejarii – Monterrey-zilverspar · Abies yuanbaoshanensis – Yuanbaoberg-zilverspar · Abies grandis - Reuzenzilverspar · Abies ferreana · Abies veitchii - Japanse zilverspar